menu

Nieuwsbrief 40 - maart 2015

Terugblik lustrumcongres 15 jaar IAS: hoe ziet de toekomst eruit?

Op 26 januari 2000 werden voor het eerst de deuren van het IAS geopend voor slachtoffers met mesothelioom. 15 jaar later heeft het IAS 7000 aanvragen ontvangen van deze groep asbestslachtoffers. Daarnaast ontvangt het IAS ruim 150 aanvragen van asbestosepatiënten. In de afgelopen jaren zijn deze aanvragen voor een zeer groot deel behandeld en in 80% van de gevallen resulteert dat in een vergoeding voor het slachtoffer. Op 26 januari 2015 wordt in de Raadzaal van de SER stilgestaan bij de afgelopen jaren en vooral naar de toekomst gekeken. Verschillende vragen komen tijdens dit lustrumcongres aan de orde.

Lees verder

IAS nieuws

IAS Monitor arbeidsverleden vernieuwd

Het deel van de IAS Monitor dat over het arbeidsverleden van asbestslachtoffers gaat, is aangevuld met de gegevens over het arbeidsverleden van mensen die in 2013 een aanvraag bij het IAS hebben gedaan (paragraaf 7). Te zien is dat relatief veel  slachtoffers gevallen zijn onder mensen die in het verleden met hittebestendige en/of isolerende toepassingen van asbest hebben gewerkt. De meeste blootstellingen vonden in de jaren 60 en 70 plaats. Asbestblootstelling trad vooral op in de bouwnijverheid/installatiebouw en in de industrie (met name scheepsbouw, metaal- en elektrotechniek). Vaak voorkomende risicoberoepen zijn monteur (algemeen, verwarming, elektra, auto), timmerman, machinebankwerker, loodgieter en lasser. Bron: IAS, 26 januari 2015.

Interview IAS over kenmerken asbestslachtoffers

In de maartuitgave van de Nieuwsbrief Asbest van de Inspectie SZW voor toezichthouders asbest staat een interview met Simone Aarendonk, beleidsmedewerker IAS. Via de IAS Monitor brengt het IAS op www.ias.nl kenmerken van asbestslachtoffers in beeld, van mensen met mesothelioom die zich tussen 2000 en 2013 bij het IAS hebben aangemeld voor bemiddeling. De IAS Monitor laat zien dat relatief veel slachtoffers in het verleden met hittebestendige en isolerende toepassingen van asbest hebben gewerkt. Er zou daarom meer aandacht moeten komen voor mensen die door hun werk nú nog met dergelijke toepassingen in aanraking kunnen komen. Zoals monteurs die in gesloten ruimtes in oudere (openbare) gebouwen en in de industrie aan leidingen en verwarmingsinstallaties werken. Daarnaast is het natuurlijk goed dat gelet wordt op eventuele risico’s voor de andere gebruikers van die gebouwen en industriële installaties. Bron: Nieuwsbrief Inspectie SZW, 17 maart 2015.

Regeling TNS voldoet aan doelstelling

Conform de doelstelling van de Regeling tegemoetkoming niet-loondienstgerelateerde slachtoffers van mesothelioom (TNS) heeft de snelle afhandeling van een aanvraag voor een tegemoetkoming de juridische lijdensweg verkort. Slachtoffers ervaren in belangrijke mate maatschappelijke erkenning van hun leed door het bestaan van de regeling en de manier waarop die wordt uitgevoerd. Dat schrijft staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur en Milieu) in een brief aan de Tweede Kamer. Aanleiding was een evaluatie van de regeling in opdracht van het ministerie. In haar brief gaat de staatssecretaris verder in op de ontwikkelingen inzake het verbod op asbestdaken per 2024, het Landelijk Asbestvolgsysteem (LAVS) en de sanering van asbestwegen in Hof van Twente (Eternit) en rond Harderwijk (Asbestona). Laatstgenoemd project heeft ca. 150 miljoen euro gekost. De kans op terugvordering van deze kosten bij voormalig asbestproducent Eternit is heel klein. Bron: rijksoverheid.nl, 10 maart 2015.

Epidemiologisch nieuws

Canada: asbest belangrijkste oorzaak werkgerelateerde sterfte

In Canada overlijden jaarlijks ca. 400 mensen ten gevolge van mesothelioom. In 2013 betrof dit 193 mensen die ten gevolge van asbestblootstelling op hun werk waren overleden en daarvoor schadevergoeding hadden ontvangen. Aldus de Association of Workers Compensation Boards of Canada. Daarnaast was in 2013 de werkgerelateerde sterfte voor asbestgerelateerde longkanker 93 en voor asbestose 82 mensen. Asbest is daarmee in Canada de belangrijkste werkgerelateerde doodsoorzaak.  Bron: The Globe and Mail, 15 december 2014.

Ontwikkeling mesothelioom wereldwijd

Het aantal mensen dat wereldwijd jaarlijks mesothelioom krijgt, heeft nog geen piek bereikt. Dat concluderen Bianchi en Bianchi op basis van de gegevens van landen die de aantallen registreren. Er zijn echter ook dichtbevolkte landen als bijvoorbeeld Rusland en China die geen mesothelioomregistratie hebben en nog steeds met asbest werken. Een betrouwbare voorspelling hoe de mesothelioomepidemie zal verlopen, is daarom niet te geven. Van de landen die wel vastleggen, melden het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Malta, Belgie, Australie en Nieuw Zeeland de hoogste aantallen. In Japan en landen van Centraal Europa is de incidentie relatief laag. Volgens Girardi kan het decennia duren voordat een asbestverbod invloed zal hebben op de ontwikkeling van mesotheliooom in een land. Bron: Bianchi, C. & Bianchi, T. (2014); Girardi, P.e.a. (2014).

Veel mesothelioom bij arbeiders Amerikaanse taconietindustrie

Amerikaanse arbeiders die vóór 1982 in de taconietindustrie in de staat Minnesota werkten hebben 2,4 keer vaker mesothelioom dan de gemiddelde bevolking. Op dit moment hebben 101 arbeiders deze diagnose gekregen. In de industrie zijn momenteel 4000 mensen werkzaam. Onderzoekers denken dat naast asbest ook taconiet een oorzaak van mesothelioom kan zijn: Bron: asbestos.com, 20 februari 2015.

Mesothelioom in omgeving Italiaanse asbestcementfabriek

In de omgeving van een voormalige Italiaanse asbestcementfabriek komt de ziekte mesothelioom vaker dan gemiddeld voor, ook onder bewoners die niet beroepsmatig aan asbest zijn blootgesteld. Bron: Fazzo, L. e.a. (2014).

Risico werken met asbest

Asbest is de belangrijkste oorzaak van arbeidsgerelateerde kankersterfte wereldwijd. In het Verenigd Koninkrijk zal de mesothelioomincidentie naar schatting tussen 2015 en 2020 oplopen tot 2500 mensen per jaar. Het gebruik van asbest is hier verboden sinds respectievelijk 1985 voor amosiet en crocidoliet en sinds 1999 voor chrysotiel. Omdat asbest nog overal zit, levert het nog steeds risico op voor mensen die via hun werk daarmee in contact komen. Het is nog onduidelijk vanaf welke hoeveelheid asbestvezels in de lucht onveilig zijn. Er is bovendien nog geen betrouwbare manier waarop asbestgerelateerde ziekten in een vroeg stadium kunnen worden ontdekt. Bron: Sen, D. (2015).

Asbestrisico voor plaatwerkers

Mensen die meer dan 20 jaar als plaatwerker in de Amerikaanse of Canadese metaalindustrie hebben gewerkt, lopen een groter dan gemiddeld risico op mesothelioom en asbestose. Dat concludeert Welch na analyse van medische gegevens van meer dan 17.345 plaatwerkers die tussen 1986 en 2010 gevolgd zijn. Bron: Welch, L. e.a. (2015).  

Ontwikkeling mesothelioom in Duitsland

Een rapport van het Duitse Federale Instituut voor Beroepsgerelateerde Veiligheid en Gezondheid meldt dat gedurende de periode 1998 t/m 2011 het aantal mensen dat in Duitsland jaarlijks aan mesothelioom overleed is toegenomen van 556 vrouwen en 818 mannen in 1998 tot 1147 vrouwen en 1434 mannen in 2011. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 12 februari 2015.

Asbestgerelateerde kanker in Frankrijk

Elk jaar overlijden in Frankrijk 1700 mensen door mesothelioom of longkanker, aldus het Franse Instituut voor Gezondheids Monitoring. De epidemie lijkt nog geen piek te hebben bereikt. Het aantal vrouwen met mesothelioom is tussen 1990 en 2000 significant gestegen. Bij 28% is asbestblootstelling niet als oorzaak aanwijsbaar. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 20 januari 2015.

Mesothelioom door textiel

In de Italiaanse regio Toscane hebben tussen 1988 en 2012 172 textielarbeiders mesothelioom gekregen. Bijna de helft (46,5%) woonde in de provincie Prato en de helft van deze mensen had als voddenboer gewerkt. De ziekte mesothelioom kwam in de jaren 90 bij deze beroepsgroep vaker voor dan bij andere textielarbeiders. Bron: Ann Occup Hyg, 19 februari 2015.

Incidentie mesothelioom in het Canadese Quebec

Canada produceerde tot 1980 meer dan de helft van de wereldwijde chrysotiel asbestproductie. Daarna nam de productie drastisch af tot een volledige stop in 2012. 95% van de productie vond plaats in het district Quebec. Gevolg is dat de mesothelioomincidentie in dit deel van het land gemiddeld hoger is dan in de rest van het land. De incidentie heeft in 2007 een piek bereikt. Bron: Krupoves, A. (e.a.), 2015.

Asbestrisico Amerikaanse kerncentrales

Mensen die meegeholpen hebben aan bouw en onderhoud van Amerikaanse kerncentrales hebben een hoger dan gemiddeld risico op mesothelioom. Ringen volgde hiervoor meer dan 18.000 werknemers van 1998 tot 2011. Tot 1980 werd asbest in de Verenigde Staten in veel sectoren, waaronder de kerncentrales intensief gebruikt. Bron: Ringen, K. e.a. (2015).

Asbest en Gezondheid nieuws

Scholen en asbest

Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft op rijksoverheid.nl informatie gepubliceerd over wat een school moet doen als er asbest in het schoolgebouw zit. Een school of gemeente moet weten of er asbest zit in een schoolgebouw. Is dat het geval? En zijn er gezondheidsrisico’s voor leerkrachten, leerlingen en ouders? Dan moet de school de asbest laten verwijderen door een gecertificeerd bedrijf. Bron: rijksoverheid.nl, 20 februari 2015.

Hoe asbestrisicobewust zijn Amerikanen

Het American Institute for Cancer Research onderzoekt sinds 2001 periodiek de kennis van Amerikanen over de oorzaken van kanker. Uit de laatste enquête komt naar voren dat 83% meent dat asbest het risico op longkanker kan verhogen. Voor roken is dat 94%. 17% van de Amerikanen denkt niets te kunnen doen om het risico op kanker te veranderen. Bron: USNEWS.com, 4 februari 2015.

Beurs Asbestos 2015

Op 15 en 16 april 2015 vindt de nieuwe vakbeurs Asbestos 2015 plaats, in Ahoy Rotterdam. 75 exposanten presenteren op 6000 vierkante meter alle schakels van de professionele asbestketen. De asbestbranche is breed vertegenwoordigd: van het verwijderen tot inventariseren, onderzoek, sanering en opslag. Naast de branche is de overheid vertegenwoordigd en zijn er kennisinstellingen, branche-organisaties, de Asbestslachtoffervereniging Nederland en het IAS aanwezig. Via lezingen en een Ronde Tafeldiscussie wordt aandacht besteed aan de gezondheidsrisico’s van asbest. Bron: asbestos2015.com, maart 2015.

Asbestkaart voor bewoners

Voor de veiligheid van de bewoners, maar ook voor die van de eigen medewerkers, wil wooncorporatie Welbions weten waar in de huizen asbest zit. Komende weken ontvangen pakweg tienduizend bewoners van woningen die voor 1994 zijn gebouwd een 'asbestkaart' waarop staat óf en wáár asbest in de woning zit. Zo kunnen bewoners en medewerkers bij het klussen niet onverwachts met asbest geconfronteerd worden, aldus de corporatie. De kaart dient in de meterkast bewaard te worden. Ook bewoners van huizen waarin geen asbest is gevonden krijgen zo'n kaart. Welbions trok afgelopen jaren 1,3 miljoen euro uit voor het inventariseren en verwijderen van asbest. Die kosten heeft de corporatie uit eigen middelen betaald, de overheid droeg niets bij. De Twentsche Courant Tubantia, 9 maart 2015.

Flyer goed gebruik persoonlijke beschermingsmiddelen

Het is belangrijk dat asbestsaneerders en hun medewerkers zich bewust zijn van het belang van goede persoonlijke bescherming bij asbestsanering. Daarom heeft de Inspectie SZW in december 2014 een flyer uitgebracht: Asbest saneren? Gebruik uw persoonlijke beschermingsmiddelen goed. De flyer is verspreid onder gecertificeerde asbestverwijderingsbedrijven en gecertificeerde werknemers in de asbestverwijdering. Bron: Nieuwsbrief Inspectie SZW, maart 2015.

Juridisch nieuws

Schade en aansprakelijkheid bij asbestbrand

Eind vorig jaar kreeg Roermond te maken met de grootste asbestbrand uit de historie. Voor het verhalen van de daarbij gemaakte kosten richt de gemeente zich vaak achteraf op de eigenaar van het afgebrande gebouw. Volgens juriste Yvonne Waterman is dit lastig. De Hoge Raad heeft in diverse uitspraken bepaald dat een opstalbezitter een asbestdak in beginsel niet behoeft te verwijderen; het bezit van een asbestdak is niet onwetmatig of onrechtmatig jegens derden. Hierdoor is een eigenaar waarschijnlijk ook niet aansprakelijk voor de gederfde omzet van de ondernemers, jegens de gemeente voor de saneringskosten noch ten aanzien van toekomstige slachtoffers. De mogelijke brandstichters kunnen wel aansprakelijk zijn voor de schade, maar de kans om deze miljoenenschade op kwajongens of hun ouders te verhalen is in de praktijk verwaarloosbaar gering, aldus Waterman. Bron: asbestenbouw.com, 6 februari 2015.

VK: medische kosten niet voor verzekeraar

Het Britse Hooggerechtshof heeft bepaald dat de behandelingskosten van de National Health Service voor mesothelioom in Wales niet voor rekening van de verzekeraars mag komen. Het parlement van Wales wilde dit verplicht stellen via een wet. In Schotland is een zelfde wetsvoorstel in voorbereiding. Bron: telegraph.co.uk, 9 februari

Amerikaanse asbestboetes

In de staat Washington (VS) hebben twee asbestverwijderingsbedrijven een boete van bijna 380.000 dollar gekregen omdat ze verzuimd hadden een grote hoeveelheid asbest van een sloopterrein te verwijderen, terwijl ze verklaarden dit wel te hebben gedaan. Bron:  Lloyd's Asbestos Litigation Reporter, 3 januari 2015.

Japanse overheid schikt met asbestslachtoffers

De Japanse overheid heeft ingestemd met een schadevergoeding van 270 miljoen yen (ca. 2 miljoen euro) voor 27 voormalige fabrieksarbeiders die door asbestblootstelling ziek zijn geworden. De schikking volgt op een arrest van het Osaka Hooggerechtshof, waarin de overheid aansprakelijk wordt gehouden, omdat deze verzuimd heeft de fabrieken te verplichten een ventilator te installeren. Bron: Jiji Press Ticker Service, 26 december 2014.

Steun voor ambtenaren bij aansprakelijk stellen gemeente

De FNV biedt medewerkers en oud-medewerkers van de gemeente Den Helder hulp aan met een zogeheten ’stuitingsbrief’. Daarin wordt de gemeente op voorhand aansprakelijk gesteld voor de gevolgen van eventuele asbestbesmetting. Aanleiding zijn recente vondsten van asbest in het stadhuis en bij de sociale dienst. Volgens de FNV bagatelliseert de gemeente de risico’s voor de gezondheid. Ook mag de bedrijfsarts van de gemeente geen info over patiënten doorgeven aan de werkgever, zo meldt de FNV na vragen van verontruste ambtenaren. Bron: Noordhollands Dagblad, 29 januari 2015.

Asbestboetes bedrijven

Na een strijd van twee jaar tot aan de Raad van State moet een schildersbedrijf alsnog ruim 10.000 euro boete betalen voor het overtreden van regels bij het verwijderen van een asbestplaat. Een bedrijf uit Lobith krijgt van de Inspectie SZW een boete van 28.800 euro voor het ongecertificeerd en op onjuiste wijze verwijderen van asbestkozijnen uit een schoolgebouw in Arnhem. Een bedrijf uit Lutjebroek (Noord-Holland) krijgt van de Inspectie SZW 36.000 euro boete voor het op onjuiste wijze verwijderen van asbestdaken. Hierdoor zijn mogelijk werknemers en bewoners aan asbest blootgesteld. Bron: Eindhovens Dagblad, 16 januari 2015, Inspectie SZW, januari en februari 2015.

2500 euro asbestboete voor particulier

Een boete van 5000 euro, waarvan de helft voorwaardelijk. Die straf kreeg een 54-jarige particulier uit Andelst opgelegd door de economische politierechter in Arnhem. Die achtte bewezen dat de man  in november 2013 in Oosterhout zonder vergunning asbest heeft verwijderd en daarbij de gezondheid van derden in gevaar heeft gebracht. De man vertelde de rechter met de beste bedoelingen aan het sloopwerk te zijn begonnen. Hij had zich op internet geïnformeerd over asbestverwijdering en meende dat hij  als particulier tot 35 vierkante meter zelf mocht verwijderen. Bron: De Gelderlander, 18 februari 2015.

Is het BAP 1 gen een andere oorzaak van mesothelioom?

Uit onderzoek komt naar voren dat mensen met een bepaalde mutatie van het BAP1 gen meer risico op mesothelioom hebben, maar ook langer leven als ze het krijgen. Volgens Carbone kan het BAP1 gen mesothelioom veroorzaken, zonder dat asbestblootstelling heeft plaatsgevonden. Inmiddels wordt dit argument in de Verenigde Staten al in rechtzaken gebruikt door bedrijven die aangeklaagd worden. De verdediging eist dan dat de aanklager, het mesothelioomslachtoffer, op het gen wordt getest. Bron: legalnewsonline, 11 maart 2015.

Schadevergoeding voor vier Spaanse vrouwen

Een rechtbank uit Madrid houdt voormalig asbestisolatiebedrijf Uralita aansprakelijk voor het overlijden van vier vrouwen die door het wassen van de kleren van hun echtgenoten mesothelioom hebben gekregen en daardoor zijn overleden. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 20 februari 2015.

150.000 euro boete voor weg- en waterbouwbedrijf

Een weg- en waterbouwbedrijf heeft gedurende een langere periode graafwerkzaamheden verricht op het terrein van een voormalige vuilstort met asbest in het stortlichaam, waardoor asbest(vezels) op of in de bodem en in de lucht werden gebracht en gevaar voor de gezondheid is ontstaan. Daarbij zijn haar werknemers, andere personen op het terrein en de omgeving op een volstrekt onaanvaardbare manier blootgesteld aan niet-hechtgeboden asbestvezels, en geen van de (onder)aannemers is hiervoor gewaarschuwd. Het bedrijf heeft hierdoor mensen onnodig blootgesteld aan ernstige gezondheidsrisico's alsmede hen mogelijk levenslang angst bezorgd dat zij een dodelijke asbestgerelateerde ziekte kunnen ontwikkelen. De rechtbank Oost-Brabant veroordeelt het bedrijf voor deze feiten tot een geldboete van 150.000 euro, waarvan 50.000 euro voorwaardelijk met een proeftijd van 2 jaar. Bron: rechtspraak.nl, Rechtbank Oost-Brabant, 23 december 2015.

Medisch nieuws

Pleurale plaques en asbestgerelateerde longkanker

Volgens Pairon is er mogelijk een relatie tussen de aanwezigheid van pleurale plaques (verdikking van het longvlies) en het risico op asbestgerelateerde longkanker. Pairon analyseerde ct-scans van 5402 longkankerpatienten die in het verleden beroepsmatig aan asbest zijn blootgesteld. Bron: Pairon, J.C. e.a. (2014).

Experimenteel onderzoek

Chance signaleert een positief effect van IMRT, een nieuwe bestralingstechniek. bij een groep mesothelioompatienten die een longbesparende operatie heeft gehad. In laboratoriumonderzoek constateert Okabe dat azijnzuur mesothelioomcellen vernietigt. Het Amerikaans Nationaal Kanker Instituut onderzoekt momenteel de genetische kenmerken van zogenaamde ‘super responders’, patiënten die extreem goed reageren op een behandeling voor mesothelioom. Volgens Mikami vertraagt Naftopidil bij muizen de groei van een mesothelioom tumor. Naftopidil is een medicijn dat tegen te hoge bloeddruk wordt gebruikt. Bron: Chance, W.W. e.a. (2014), Okabe, S. e.a. (2014); mesotheliomahelp.org, 31 december 2014.

Talk met asbest oorzaak mesothelioom

Gordon analyseerde de samenstelling van verschillende monsters van een talkproduct dat in de Verenigde Staten gedurende 50 jaar tot enkele jaren geleden werd verkocht. In vier van de vijf monsters kwam anthophylliet asbest voor, een amfibool asbestsoort. Een op de 12 monsters bevatte tremoliet asbest,ook een amfibool type. Enkele monsters bevatten beiden soorten. De asbestvervuiling is afkomstig uit de mijnen waar het talk werd gewonnen. Bron: Gordon,R.E. e.a. (2014).

Nieuwe medicijnen

Het middel VS-5584 van farmaceut Verastem heeft in de Verenigde Staten de weesstatus gekregen voor de behandeling van mesothelioom. Weesgeneesmiddelen worden ontwikkeld voor preventie, diagnose of behandeling van zeldzame levensbedreigende ziekten. Het middel is gericht op het verminderen van kankerstamcellen. Adcetris is een medicijn dat momenteel gebruikt wordt voor behandeling van de ziekte van Hodgkin en het grootcellig lymphoom. Mogelijk wordt dit binnenkort ook ingezet voor mesothelioom. Bron: asbestos.com, 27 februari 2015, Dabir, S. e.a. (2015).

Amerikaans mesothelioomonderzoeker verdacht van fraude

Een prominent kankeronderzoeker van een Amerikaanse universiteit schijnt mesothelioompatienten steeds naar hetzelfde advocatenkantoor te hebben doorverwezen. Daarvoor ontving de man 500.000 dollar als bijdrage voor het opzetten van een onderzoekscentrum voor mesothelioom. Bron: US Official news, 23 januari 2015.

Longfibrose en asbestose

Volgens Bledsoe is door middel van klinische diagnose geen betrouwbaar onderscheid te maken tussen milde asbestose en interstitiele of diffuse fibrose bij zware rokers. Gulati concludeert na een literatuurstudie dat zowel beroepsgerelateerde als milieu/hobbygerelateerde oorzaken longibrose kunnen veroorzaken, zoals sigarettenrook, houtstof, metaalstof, zand/silica en stoffen die in de agrarische sector worden gebruikt. Bron: Bledsoe, J.R. e.a (2015); Gulati, M. & Redlich, C.A. (2015).

Overzichtsstudies mesothelioom

Remon ziet de meeste vooruitgang in het onderzoek naar immuuntherapie en behandelingen gericht op de moleculaire eigenschappen van de ziekte. Donahoe belicht nieuwe ontwikkelingen in inductie (initiele) therapieen die bij mesothelioom gegeven worden. Kotova geeft een overzicht van nieuwe behandelingen die momenteel in een experimentele fase voor mesothelioom worden onderzocht. Roe beschrijft de geschiedenis van de ontdekking van de ziekte mesothelioom en ontwikkelingen in het epidemiologisch en biologisch onderzoek naar deze ziekte. Stahel beschrijft de ontwikkeling in de doelgerichte (systemische) behandelingen van mesothelioom. Bron: Remon, J. e.a. (2014).Donahoe, L. e.a. (2014); Kotova, S. e.a. (2015), Roe, O.D. e.a. (2015), Stahel, R.A., e.a. (2015).

BAP1 gen beinvloedt overleving bij mesothelioom

Baumann analyseerde gegevens van meer dan 10.000 mesothelioompatienten die in 37 jaar verzameld waren in de United States Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) databank. Van deze groep hadden 23 patienten een bepaalde mutatie in het zgn. BAP1 gen. Deze patiënten hadden een gemiddelde overleving van vijf jaar, terwijl andere patiënten gemiddeld binnen een jaar na diagnose overleden. Mannen met deze mutatie leefden langer dan vrouwen. In de Verenigde Staten krijgen elk jaar meer dan 3200 mensen de diagnose mesothelioom. Bron: Baumann, F. e.a. (2015).

Geen bewijs asbestrisico voor larynx en eierstokkanker

Een speciale commissie van beroepsziekten van de Britse overheid contstateert dat er geen overtuigend bewijs is dat asbestblootstelling larynx en eierstokkanker kan veroorzaken. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 17 februari 2015

Milieu/Veiligheid nieuws

Asbestpaniek in Wateringen

Zo'n 200 huishoudens van een buurt in de plaats Wateringen moesten op 13 januari binnen blijven na  een grote brand in een verfloods. Er waren asbestdeeltjes in de buurt op de grond terechtgekomen. De bewoners moesten een groot deel van de dag binnenblijven, maar konden in de avond hun huis weer verlaten via de voordeur. Wel bleef een noodverordening van kracht; het advies om zo min mogelijk in en uit te lopen. Ook mochten de bewoners niet in de tuin komen en was het groen in de straten afgezet omdat het nog schoongemaakt moet worden. De auto moest aan de rand van de wijk blijven staan. Bron: NOS, 13 januari 2015.

Geen asbestgevaar voor bemanning Zeeleeuw

Het klopt niet dat de bemanningsleden van de onderzeeboot Zeeleeuw jarenlang aan asbest zijn blootgesteld. De stof zat wel in de wanden van het schip, maar is niet vrijgekomen en is daardoor onschadelijk. Dat laat het ministerie van Defensie op 2 januari weten. Volgens het ministerie werd de asbest pas ontdekt bij onderhoud in oktober 2013. Daarna is het zorgvuldig weggehaald en de onderzeeër heeft sindsdien nog niet gevaren. Het KRO-programma Brandpunt Reporter meldde dat er al voor 2013 een risico op asbestbesmetting bij de Zeeleeuw bestond. Zo zou in het verleden een besmetting in het luchtbehandelingssysteem zijn ontstaan door ondeskundig verwijderen van een verwarmingselement. Defensie spreekt dat dus tegen. Later laat het ministerie weten dat de verwijdering van asbest uit de onderzeeërs van de marine een kostbare zaak wordt. Alleen al de sanering van de onderzeeboot Zr. Ms. Zeeleeuw bedraagt 1 miljoen euro. Bron: ANP 2 en 6 januari 2015.

 

Asbestafval in India

Een voormalige asbestmijn die al bijna 30 jaar buiten gebruik is, maakt omwonenden nog steeds ziek. Dit omdat er niets is gedaan om de asbest te verwijderen. Het afval is opgestapeld in bergen waar iedereen zo bij kan. India is in 1986 gestopt met het zelf winnen van asbest,maar importeert het nog steeds volop voor gebruik in de bouw. Bron: AP, 22 december 2014.

Onderzeeboot museum dicht vanwege asbest

De onderzeeër in het Marinemuseum in Den Helder is voorlopig gesloten voor publiek, omdat in de boot asbestvezels zijn aangetroffen. Volgens de GGD is de kans verwaarloosbaar dat bezoekers van het museum hebben blootgestaan aan de gevaarlijke stof. Wel kunnen medewerkers tijdelijk aan asbest zijn blootgesteld. Dat wordt onderzocht, schrijft minister Jeanine Hennis-Plasschaert in januari aan de Tweede Kamer. De medewerkers zijn geïnformeerd en kunnen zich laten registreren. Bron: ANP, 27 januari 2015.

Onduidelijkheid over effect asbest in natuur Nevada

Geologen hebben in de staat Nevada (VS) de laatste jaren grote hoeveelheden natuurlijk asbest gevonden. In aansluiting hierop constateerde epidemiologe Baumann in de omgeving een hoger dan gemiddeld aantal jongere mesothelioompatienten (onder de 55 jaar). Andere epidemiologen in dienst van de  kankerregistratie van de staat ontkennen echter dat sprake is van een hoger dan gemiddeld aantal  mesothelioompatienten in dit gebied en zetten vraagtekens bij de onderzoeksmethode van Baumann. Een debat is gaande in hoeverre de asbest in het gebied schade kan veroorzaken. Ondertussen zijn de plannen voor de aanleg van een snelweg door het gebied stilgelegd. Bron: The New York Times, 10 februari 2015. 

Turkije sloopt gevaarlijk

In Istanbul  worden momenteel veel oudere gebouwen gesloopt zonder rekening te houden met de aanwezigheid van asbest. Dat vindt plaats in diverse wijken waar de gebouwen niet aardbevingsbestendig zijn. Binnen enkele jaren wordt een grote aardbeving verwacht. Bron: Lloyds Asbestos Litigation Reporter, 7 januari 2015.

Ziekenhuis weet niet waar asbest zit

De helft van de ziekenhuizen in het Noorden weet niet precies waar asbest in de gebouwen zit en of dat gevaar oplevert voor patiënten en personeel. Dat blijkt uit een rondgang van Dagblad van het Noorden onder tien hospitalen in Groningen en Drenthe. De vijf ziekenhuislocaties waar nog geen volledig onderzoek is gedaan, zijn deels vòòr 1994 gebouwd. Bron: Dagblad van het Noorden, 23 januari 2015.

Asbest door nestelende vogels

In een Eindhovense woonwijk zijn asbestdeeltjes gevonden. In een brief aan de bewoners stelt de gemeente dat het asbest ‘hoogstwaarschijnlijk’ door vogels is losgepeuterd van verwarmingsbuizen van de nabije Essentcentrale. Vermoedelijk zijn een aantal vogels vanwege de zachte winter vroeg begonnen met nestelen. Daarbij hebben ze het asbestmateriaal rondom de buizen losgepeuterd en verspreid, denkt de gemeente. Bron: omroepbrabant.nl, 19 februari 2015.

Rapport Erosie van asbestdaken openbaar

Naar aanleiding van een verontrustend artikel in Trouw is in opdracht van de provincies Overijssel en Gelderland het rapport Erosie van asbestdaken openbaar gemaakt. Het onderzoek bevestigt twee hypotheses: 1) De bodem van de afwateringszone van dakgootloze asbestdaken is belast met asbesthoudend materiaal en/of respirabele vezels; 2) De omvang van deze belasting is in ruimtelijke zin beperkt. Dat wil zeggen dat  tienduizenden locaties aanvullende acties behoeven. Acties kunnen zich dan richten op het bevestigen dan wel wegnemen van de asbestverdenking, alsmede op het elimineren van eventuele humane risico’s van de respirabele fractie. Bron: asbestenbouw.com, 5 maart 2015.

Is vervanging asbestdaken wel nodig?

Voor 2024 moeten alle daken die nog zijn voorzien van asbestplaten zijn gesaneerd. De bedoeling is alle daken te vervangen en de overheid bepleit, dat op de nieuw aan te brengen dakbedekking in één moeite door, ook maar zonnepanelen worden aangebracht. Dat is op zich zo gek nog niet, maar is er mede gezien de kosten een dwingende noodzaak? Nee, die is er absoluut niet, volgens een artikel in de Leeuwarder Courant. Golfplaten op daken die niet bewerkt worden, leveren geen enkel gevaar op voor de volksgezondheid. Pas als je de daken vervangt, is er sprake van bewerking en zal een asbestverwijderaar moeten worden ingeschakeld. Of het daarbij zo noodzakelijk is in maanpakken rond te lopen, is volgens deskundigen wel een beetje overtrokken. Een van die deskundigen is Paul Baas, hoogleraar thoraxoncologie in het AMC in Amsterdam en eveneens werkzaam voor het Nederlands Kanker Instituut. Hij stelt, dat er uitsluitend gevaar is in geval van extreme blootstelling. Paul Baas zegt dat de kans op longkanker aanzienlijk groter is als gevolg van passief roken. Een andere deskundige, Michel Baars, directeur van Search, gespecialiseerd in onderzoek en saneren van asbest, is het volmondig met de hoogleraar eens. Sommige branchegenoten in de asbestsanering wakkeren graag de angst en onrust aan in de jacht op opdrachten, zo is hij van mening. Een zorgzame overheid die de volksgezondheid hoog in het vaandel heeft staan, is op zich prima. Maar in dit geval is er sprake van nodeloos de mensen op kosten jagen. TNO-asbestspecialist Jan Tempelman vindt het een goede zaak dat grenswaarden voor blootstelling aan asbest in 2014 strenger zijn geworden en dat asbestdaken vanaf 2024 helemaal verboden zijn. Waar asbestvezels door verwering vrijkomen en naar de bodem dwarrelen, is volgens hem sprake van een beperkt risico. Eenmalige blootstelling met asbest kan doorgaans weinig kwaad. Herhaaldelijke blootstelling wel. Dus is het risico het grootst als de vezels terechtkomen in een looppad of op een verharde omgeving. Het risico is dan dat de vezels een huis of stal binnenkomen. In een besloten omgeving vormt asbest het grootste gevaar. Bron: Boerderij Vandaag, 5 maart, Leeuwarder Courant, 7 maart 2015.

Asbest in lantaarnpalen

De gemeente Veendam gaat 220 verouderde lantaarnpalen vervangen die asbest in het grondstuk hebben. Daarbij is er geen gevaar voor de omgeving en de volksgezondheid, zegt de gemeente. Ze worden vervangen door nieuwe lichtmasten met energiezuinige LED verlichting. Bron: rtvnoord, 11 maart 2015.

Turkije vervangt asbesthoudende waterleiding

Turkije gaat 250 km asbesthoudende waterleidingpijpen vervangen door niet-asbesthoudend materiaal. Dit in aansluiting op het asbestverbod dat in 2010 in Turkije van kracht werd. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 8 maart 2015.

Asbest gebruikt in herstel na tsunami

Bij de herstelwerkzaamheden na de Tsunami zijn in Indonesie tussen 2005 en 2007 asbesthoudende materialen gebruikt. Dit gebeurde met geld uit Australische fondsen die uitdrukkelijk hadden voorgeschreven dat geen asbesthoudende materiaal mocht worden gebruikt. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 29 december 2014.

Libby Montana asbestveilig

Na 15 jaar asbestverwijdering heeft de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) het gebied rond de voormalige vermiculietmijn in Libby, Montana veilig verklaard voor bewoners. Hoewel het onmogelijk is om alle asbest te verwijderen, zijn de concentraties asbestvezels in de lucht nu 100.000 keer lager dan toen de mijn nog in werking was. Naar schatting zijn inmiddels 400 mensen ten gevolge van de asbest uit de mijnen overleden. De mijn was tot 1992 in werking. Bron: Asbestos.com, 11 maart 2015.

Risico-analyse voor amfibool asbest uit Libby

De Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) heeft een risico-analyse ontwikkeld voor blootstelling aan amfibool asbest uit de mijnen van Libby in de staat Montana. Voor het eerst zijn daarbij grenswaarden vastgesteld voor longafwijkingen die wel asbestgerelateerd zijn, maar geen kanker veroorzaken. Een andere grenswaarde bepaalt de de hoeveelheid amfibool asbest die iemand gedurende een leven lang elke dag veilig kan inademen. De analyse is deels gebaseerd op het onderzoek van Lockey. Deze onderzoeker concludeert dat langdurige lage blootstelling aan amfibool asbest kan leiden tot afwijkingen aan de longen. Bron: Targeted News Service, 15 januari 2015; Lockey, J.E. e.a. (2015).

Naleving veiligheidsnormen asbest onvoldoende

Veiligheidsnormen voor onder meer het verwijderen van asbest en ander sloopafval worden door ruim 30 procent van de sloopbedrijven die Defensie inschakelt onvoldoende nageleefd. Dat blijkt uit het meerjarenplan 2015-2019 van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) dat door het ministerie van Infrastructuur en Milieu is gepubliceerd. Defensie zelf neemt het niet al te nauw met de eisen voor onder meer bouw, sloop en brandveiligheid, blijkt uit het meerjarenplan, aldus het tijdschrift Cobouw. Binnen vijf jaar moet Defensie de zaken op orde hebben. Bron: Cobouw, 20 maart 2015.

Gevaarlijke klussen via kluswebsites

Regelmatig worden via Werkspot of Marktplaats asbestverwijderingsklussen aangeboden. Inspecteurs van de Inspectie SZW komen via deze sites regelmatig advertenties tegen over klussen die alleen mogen worden uitgevoerd door een gecertificeerd bedrijf. De Inspectie kan echter pas optreden als een bedrijf op heterdaad wordt betrapt. Het is dus belangrijk dat buitgewoon opsporingsambtenaren (boa’s) en toezichthouders direct gaan kijken als ze een melding binnenkrijgen. En dat ze de Milieudienst of Omgevingsdienst inschakelen. Bron: Nieuwsbrief Inspectie SZW, maart 2015.

Politiek nieuws

VK: versnelling procedure compensatie mesothelioom

Het Britse ministerie van Justitie neemt maatregelen om de afhandeling van aanvragen voor schadevergoeding wegens mesothelioom te versnellen. Ziekenhuizen worden gevraagd sneller medische gegevens aan te leveren en nabestaanden kunnen in de toekomst zonder toestemming van de rechter arbeidsdossiers van overleden mesothelioompatienten opvragen. Bron: UK Ministry of Justice, 8 december 2014.

Asbest: veranderingen per 1 januari 2015

Asbest en Bouw belicht de veranderingen in wet- en regelgeving die afgelopen 1 januari zijn ingegaan. Bron: asbestenbouw.com, 19 januari 2015.

VS: Defensie investeert in mesothelioomonderzoek

Het Amerikaanse ministerie van Defensie verdubbelt in 2015 het beschikbare budget voor onderzoek naar kanker, waaronder mesothelioom. In de Verenigde Staten krijgen jaarlijks ca. 3000 mensen mesothelioom. Ongeveer 30% zijn veteranen met name uit de Amerikaanse marine. Bron: asbestos.com, 5 februari 2015.

Defensie investeert in asbestverwijdering

Wegens aanscherping van regelgeving investeert het Ministerie van Defensie een nog onbekend bedrag in asbestverwijdering. Sinds 2010 zijn de meest urgente problemen op dit gebied opgelost. Overige knelpunten worden dit jaar aangepakt. Defensiegebouwen waarvan geen directe problemen met asbest worden verwacht, zullen dit jaar worden onderzocht. Zo moet duidelijk worden of en hoeveel aanvullende investeringen nodig zijn. Bron: Cobouw, 24 januari 2015.

Roermond en Wateringen moeten van Overijssel leren

De gemeenten Roermond en Westland (waaronder Wateringen valt) zijn lang druk geweest met het verwijderen van gevaarlijke asbestdeeltjes die twee grote bedrijfsbranden over hun bebouwde kom hadden verspreid. Maar wat deden diezelfde gemeenten om zulke asbestcalamiteiten te voorkómen? Het antwoord, waarschijnlijk: niet genoeg. Ondanks allerlei financiële prikkels zit er in de sanering van asbestdaken tot dusver geen vaart. Een van de oorzaken van de stagnerende asbestsanering in bedrijfspanden is dat een nieuw dak een ingrijpende operatie is met forse financiële consequenties, terwijl de met name kleine en middelgrote ondernemers de weg niet kennen in het woud van subsidies en belastingmaatregelen die voor zulke saneringen gelden. De drempel voor de verbouwing blijft daarmee hoog. Een andere reden is de passieve houding van gemeenten en provincies als het om asbest gaat. Zij zien een mogelijke asbestbrand nog te zeer als een bedrijfsrisico dat door de verzekering wordt afgehandeld, terwijl de branden in Roermond en Wateringen juist laten zien dat er een enorme maatschappelijke schade kan ontstaan. Een gunstige uitzondering in het sombere asbestverhaal vormt Overijssel, dat na een grote asbestbrand in Holten in 2006 actief is begonnen met het opruimen van asbestdaken vóórdat deze via branden over de gehele provincie worden verspreid. Overijssel keert bovenop de bestaande subsidieregelingen nog eens 3 euro vergoeding per vierkante meter verwijderd dak uit (een sanering kost in totaal 12 euro per vierkante meter). Maar misschien nog belangrijker is dat de provincie eigenaren van een asbestdak actief stimuleert tot sanering over te gaan. Deze aanpak blijkt zeer populair bij ondernemers. De gemeente Rijssen-Holten (40.000 inwoners) zal deze zomer nog de eerste gemeente van Nederland zijn waar alle bedrijfsdaken asbestvrij zijn. Bron: Trouw, 15 januari 2015.

VK: meer schadevergoeding voor mesothelioomslachtoffers

Britse mesothelioompatienten die geen schadevergoeding van een werkgever of verzekeraar kunnen claimen krijgen sinds 10 februari 54.000 pond meer schadevergoeding dan daarvoor. De overheid heeft besloten het bedrag van 80% tot 100% te verhogen van de vergoeding die gemiddeld in een juridische procedure wordt verkregen. Het Diffuse Mesothelioma Payment Scheme heeft in haar eerste 10 maanden inmiddels meer dan 19 miljoen pond uitgekeerd. De kosten zijn voor rekening van de Britse verzekeraars. Bron: Press Association Mediapoint, 10 februari 2015.

Kamervragen asbestbrand Roermond

In antwoord op SP-kamervragen meldt staatssecretaris Mansveld (Milieu) dat er geen inventarisatie beschikbaar is van alle locaties of gebouwen waar asbest vrij kan komen. Asbest is tot 1993 toegepast, naar schatting bevat 70% van de gebouwen van voor 1994 asbest. Voor branden waarbij asbest vrijkomt, is sinds 2006 een soort draaiboek beschikbaar in de vorm van de brochure ‘Plan van aanpak asbestbrand’. Deze brochure bevat onder andere een stappenplan voor de maatregelen die genomen dienen te worden bij een asbestbrand. Het plan van aanpak wordt momenteel geactualiseerd door het Instituut Fysieke Veiligheid. Het brandweerpersoneel dat de ontsmetting verzorgde, heeft volgens de staatssecretaris steeds beschermende kleding gedragen. Aanvankelijk zonder mondkapjes, omdat dat niet nodig was, gegeven de regen en gegeven het feit dat de ontsmetting gebeurde door royaal met water af te spoelen. Het beleid is er volgens Mansveld op gericht om de risico’s daar aan te pakken, waar ze ook werkelijk zijn. Dit risicogerichte beleid zal zij voortzetten. Bron: rijksoverheid.nl, 29 januari 2015.

Asbestverbod Nepal

In 2015 wordt in Nepal een verbod op import, verkoop, gebruik en distributie van asbest van kracht. Uitgezonderd worden remvoeringen in motorvoertuigen. Bron: Himalayan Times, 25 december 2014.

Kamervragen asbest in onderzeeboten

Minister Hennis van Defensie meldt de Tweede Kamer dat tijdens het groot onderhoud van de de Zr. Ms. Zeeleeuw mogelijk onbedoeld asbestblootstelling heeft plaatsgevonden. Zij heeft geen indicatie dat tijdens het operationeel gebruik van de onderzeeboten personeel in aanraking is gekomen met asbest. Wanneer sprake is van onbedoelde blootstelling van Defensiewerknemers aan asbest stelt Defensie het betrokken personeel direct in de gelegenheid zich te registreren. Deze registratie wordt decentraal vastgelegd in hun personeelsdossier. Minister Hennis wil daarin ook op centraal niveau inzicht. Daaraan wordt momenteel gewerkt. Volgens de minister zijn  de onderzeeboten van de Koninklijke Marine niet asbestvrij maar wel asbestveilig. Dit betekent dat het personeel geen besmettingsgevaar loopt. Het uitgangspunt binnen Defensie is dan ook dat het asbest dient te worden verwijderd. Dit is echter niet altijd mogelijk of vereist operationeel ingrijpende, langdurige en daarmee vaak kostbare onderhoudsinspanningen. In dat geval wordt voor inkapseling gekozen, wetend dat hiermee wordt voorkomen dat personeel aan asbest wordt blootgesteld. Bron: rijksoverheid.nl, 18 februari 2015.

Vervolg asbestschandaal Australie

Het National Centre for Epidemiology and Population Health van de Australische Nationale Universiteit gaat de komende twee jaar onderzoeken hoe hoog het asbestblootstellingsnveau is en was van mensen die in met asbesthoudend materiaal van Mr. Fluffy geïsoleerde huizen wonen of woonden. Ook wordt onderzocht of de ziekte mesothelioom vaker dan gemiddeld bij deze groep voorkomt. Dit naar aanleiding van het besluit van de Australische overheid om meer dan 1000 met mr. Fluffy geïsoleerde woningen in Canberra op te kopen en te slopen. Gezondheidsexperts vragen zich af of het werkelijk nodig is deze huizen te slopen. De overheid betaalt per huis gemiddeld meer dan 700.000 australische dollar aan de eigenaar. Inmiddels hebben 397 eigenaren hun huis aan de overheid verkocht Voor 610 van de 1021 huizen is een bod gedaan. Bron: Canberra Times, 14 februari, abc net, 16 februari 2015, IAS Nieuws 15 december 2014. 

Steun Australische regering voor asbestcompensatiefonds James Hardie

De regering van de Australische deelstaat New South Wales zal voormalig asbestverwerker en multinational James Hardie 106 mln Australische dollar (ca. 75 mln euro) extra steun bieden zodat het bedrijf aan haar compensatieverplichting richting asbestslachtoffers kan blijven voldoen. In oktober vorig jaar meldde het bedrijf dat het fonds te klein is om aan alle verplichtingen te voldoen, omdat het aantal claims 12% hoger is dan verwacht. Bron: theguardian.com, 27 februari 2015.

Miljoen pond voor mesthelioomonderzoek British Lung Foundation

Verzekeraars Aviva en Zurich doneren samen een miljoen pond aan de British Lung Foundation ten behoeve van het onderzoeksprogramma naar mesothelioom. Momenteel beschikt dat programma over een budget van 1,2 miljoen pond dat door overheid en andere organisaties beschikbaar is gesteld. Bron:  Post Magazine, 21 januari 2015.

Nabestaanden lopen schadevergoeding mis

Asbestslachtoffergroepen in de Australische deelstaat New South Wales doen een oproep meer tijd te geven aan families van asbestslachtoffers om schadevergoeding te claimen. Momenteel moet het slachtoffer zelf een aanvraag indienen om er zeker van te zijn dat nabestaanden een vergoeding krijgen uit de compensatieregeling. Slachtoffers overlijden echter vaak zo snel dat ze geen ruimte meer hebben om een vergoeding aan te vragen, aldus de Asbestos Diseases Foundation of Australia (ADF). De ADF wil ook verandering van de Strikwerda wet op basis waarvan nabestaanden minder vergoed krijgen als het slachtoffer zelf al een vergoeding heeft ontvangen. Bron: Lloyd s Asbestos Litigation Reporter, 10 februari 2015.

Kroatie importeert nog steeds asbest

Hoewel het EU-verbod op asbest ook voor Kroatie geldt, schijnt dit land volgens officiële gegevens de laatste drie jaar duizenden tonnen asbesthoudende producten te hebben ingevoerd. Bron: International Ban Asbestos Secretariaat, 2 januari 2015.

VS: wetsvoorstel Asbestproductregister

Twee Amerikaanse senatoren (Democraten) hebben een wetsvoorstel  (READ ACT) ingediend dat er voor moet zorgen dat informatie over locatie en handel in asbesthoudende producten transparant en up to date moet zijn. Producenten worden daarmee verplicht producten te melden bij de Environmental Protection Agency (EPA). Vervolgens worden deze opgenomen in een online publiek toegankelijke databank. Bron: Lloyds Asbestos Litigation Reporter, 10 maart 2015.

Spaanse asbestslachtoffers niet erkend als beroepsgerelateerd

Maar 64 (1,88%) van 3384 Spaanse asbestslachtoffers zijn door de sociale zekerheid erkend als beroepsgerelateerd, aldus een rapport van de vakbond UGT. Het Nationale Instituut voor Sociale Zekerheid heeft van 1529 bedrijven en 35.630 werknemers geregistreerd dat ze iets met asbest deden of nog steeds doen. Bron: EFE Newswire, 10 februari 2015.

Driekwart abestsubsidies nog onbenut

In de provincie Gelderland was per 1 januari 2015 17 procent van het totale budget van bijna €3,2 miljoen benut voor de regeling 'Asbest eraf, Zonnepanelen erop'. In de provincie Noord-Brabant en Overijssel was begin dit jaar respectievelijk 28 en 27 procent van het budget benut. Dat blijkt uit onderzoek van Agrarisch Organisatie-en Adviesbureau LNagro. Bron: Boerderij, 18 maart 2015.