Instituut Asbestslachtoffers

• (1) Gezondheidsraad (2010). Asbest: Risico's van milieu- en beroepsmatige blootstelling (nr 2010/10).
• (2) Trouw 24 augustus 2010. Asbestslopers failliet door nieuwe regels.
• (3) Nrc 23 en 24 november 2002. Vezelvrees. De huidige asbestnormen zijn overdreven streng.
• (4) Instituut Asbestslachtoffers 2010. 10 Jaar Instituut Asbestslachtoffers. Aanloop en de jaren 2000-2009, pag. 47.
• (5) Gezondheidsraad (2010). Asbest: Risico's van milieu- en beroepsmatige blootstelling (nr 2010/10), pag.111.
• (6) Instituut Asbestslachtoffers (2006). Verslag Expertmeeting asbest en longkanker Instituut Asbestslachtoffers, pag. 8.
• (7) Instituut Asbestslachtoffers (2006). Verslag Expertmeeting asbest en longkanker Instituut Asbestslachtoffers, pag. 25.
• (8) 1. IAS Nieuws Epidemiologisch 3 oktober 2005: RIVM Rapport: asbestziekten vrijwel altijd door blootstelling in het werk: De onderzoekers concluderen dat mesothelioom, asbest-gerelateerde longkanker en asbestose vrijwel uitsluitend worden veroorzaakt door hoge dan wel langdurige blootstelling aan asbest. Dergelijke blootstellingen werden (worden) vrijwel uitsluitend aangetroffen in arbeidssituaties. De sterfte bedraagt jaarlijks 778 gevallen. Bron: Agriholland Nieuws, 30 september 2005.
  2. IAS Nieuws Epidemiologisch, 23 februari 2006: 2-3% van de longkankersterfgevallen in Verenigd Koninkrijk door asbest. Bron: Darnton e.a. (2005).
  3. IAS Nieuws Epidemiologisch, 10 juni 2009. Asbestafwijking bij 1 op de 8 Japanse longkankerpatienten. Bron: The Yomiuri Shimbun, 1 juni 2009.
  4. IAS Nieuws Epidemiologisch, 1 april 2010. Duitsland: meer longkanker door radon dan door asbest. In Duitsland overlijden jaarlijks bijna 1900 mensen aan longkanker door blootstelling aan het radioactieve gas radon. Het gaat om ca. 5% van alle longkankersterfgevallen. Radon is, na roken, de belangrijkste oorzaak van longkanker, nog belangrijker dan asbest en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK). Dat schrijven milieu-artsen in het Deutschen Arzteblatt. Bron: Hamburger Abendblatt, 20 maart 2010.
• (9) 1. IAS Nieuws, Medisch, 12 juli 2006: Tabaksrook en asbest werken verschillend op de longen Bron: Wang, X. e.a. (2006).
  2. IAS Nieuws, Medisch, 15 augustus 2006: Overzichtsartikel: extra kans op longkanker bij asbestblootstelling en roken is submultiplicatief. Bron: Wraith D. & Mengersen K. (2006).
  3. IAS Nieuws, Medisch, 15 augustus 2006: Vaste methode voor berekening schade longkanker door asbest en roken is nog niet betrouwbaar. Bron: Case, B.W. (2006).
  4. IAS Nieuws, Medisch, 21 februari 2007. Asbestblootstelling verhoogt risico op longkanker aanzienlijk. Bron: Indian Journal of Cancer, october-december, 43, 4, 169-173.
  5. IAS Nieuws, Medisch, 21 maart 2007. Rol asbest in het milieu bij niet-rokers met longkanker onduidelijk. Bron: Wakelee H.A. e.a. (2007); Subramanian, J. & Govindan, R. (2007).
  6. IAS Nieuws, Medisch, 21 maart 2007. Veel onzekerheden over verband asbest met longkanker. Bron: Gibbs, A. e.a. (2007); Sorgdrager, B. (2007).
  7. IAS Nieuws, Medisch, 21 november 2007. Asbestblootstelling bij rokende longkankerpatiënt niet gezien. Bron: Verger, P. e.a. (2007).
  8. IAS Nieuws, Medisch, 20 december 2007. Asbest en longkanker: een overzichtsstudie. Bron: Berry, G. & Gibbs, G.W., (2007).
  9. IAS Nieuws, Medisch, 15 mei 2008. Risicomodel voor longkanker. Bron: Cassidy, A. e.a., (2008).
  10. IAS Nieuws, Medisch, 29 december 2008. Risico op longkanker bij laag asbestblootstellingsniveau. Bron: Pintos, J. e.a. (2008).
  11. IAS Nieuws, Medisch, 15 juni 2009. Asbest en roken: een gevaarlijke combinatie. Bron: ABC, 5 juni 2009.
  12. IAS Nieuws, Medisch, 7 december 2009. Statistische asbestrisicomodellen niet betrouwbaar. Bron: Silverstein, M.A. e.a. (2009).
  13. IAS Nieuws, Medisch, 30 juni 2010. Schadelijkheid type asbest. Bron: Berman, B.W. (2010).

IAS Monitor 1989-2007
Hoe gaat het met de ontwikkeling van het aantal asbestslachtoffers met de ziekte mesothelioom. Neemt het aantal toe? Waar komt de ziekte het meest voor? Hoe zit het met de leeftijdsverdeling? Via de website van het IAS kunt u op de hoogte blijven van de belangrijkste epidemiologische ontwikkelingen op het gebied van de ziekte mesothelioom sinds 1989. Het Integraal Kankercentrum Rotterdam heeft deze ontwikkelingen op basis van cijfers van de Nederlandse Kankerregistratie (NKR) speciaal voor het IAS op een rijtje gezet.

Mesothelioomincidentie neemt vanaf 2006 in Nederland af
Tussen 1989 en 2007 is het aantal mannen en vrouwen dat jaarlijks de ziekte mesothelioom kreeg toegenomen van 257 naar 414 voor mannen en van 46 naar 72 voor vrouwen. 2005 was een piekjaar (zie onderstaande figuur, bron: IAS Monitor). Sindsdien neemt het jaarlijks aantal nieuwe mensen met de ziekte mesothelioom iets af. Of dit toeval is of een verandering in trend weergeeft, is nog niet duidelijk. Een structurele daling zou nog niet in overeenstemming met een voorspelling uit onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam (Segura e.a., 2003). Volgens dit onderzoek zal het aantal overlijdensgevallen als gevolg van deze ziekte tot rond het jaar 2017 toe blijven nemen tot een totaal van bijna 500 per jaar.

Verenigd Koninkrijk: aantal mesothelioomsterfgevallen blijft toenemen
Volgens statistieken van de Britse overheid is er nog steeds sprake van een continue stijging van het aantal mensen met de ziekte mesothelioom. Het gaat om een toename van 153 in 1968, 392 in 1978, 872 in 1988 tot 2156 in 2007 (1812 mannen en 344 vrouwen). Verwacht wordt dat rond 2016 een piek zal worden bereikt.

Bron: Health and Safety Executive, mei 2010

Australische mesothelioomincidentie bereikt piek in 2003
Onlangs maakte Safe Work Australia de laatste cijfers bekend over de ontwikkeling van de ziekte mesothelioom in Australie. De incidentie-cijfers over de periode 1982-2006 laten zien dat het aantal gevallen gestegen is van 156 in 1982 tot 649 in 2003. Sinds 2004 ligt het aantal nieuwe gevallen per jaar rond de 600. Ook in Australie is deze daling niet in overeenstemming met projectie-modellen. Die voorspellen dat pas vanaf 2017 een daling zal worden ingezet (Clements e.a., 2007).  



Bron: Safe Work Australia, juni 2010

Verenigd Koninkrijk, Nederland en Australie nr. 1, 2 en 3 wereldwijd in omvang mesothelioom
Onderstaande figuur geeft een impressie van het aantal sterfgevallen (per miljoen inwoners per jaar) aan mesothelioom wereldwijd. De cijfers zijn gecorrigeerd voor leeftijdsopbouw met behulp van de wereldstandaard (wereldbevolking van het jaar 2000). Aangezien de overlevingskans gering is zijn incidentie- en sterftecijfers vrijwel gelijk. De figuur laat zien dat het aantal sterfgevallen in het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Australie bijzonder hoog is. Lage aantallen worden gezien in Brazilië en Ecuador (Nishikawa K. e.a. (2008)).

Op 26 januari 2000 opent Staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) het Instituut Asbestslachtoffers (IAS). Dit na een intensieve voorbereidingsperiode waarin, onder leiding van de kwartiermakers Heerma en Asscher, door betrokken partijen flink wordt onderhandeld over de voorwaarden waaronder het IAS zou dienen te functioneren. Na de totstandkoming van het convenant in 1998 en de ondertekening van de oprichtingsakte in 1999 worden de organisatorische punten op de i (van instituut) gezet en start de dienstverlening richting mesothelioomslachtoffers, die zich inmiddels over een periode van 10 jaar uitstrekt.

Lustrumcongres*
Op 26 januari 2010 wordt in de Raadzaal van de SER teruggeblikt op de afgelopen 10 jaar en wordt vanzelfsprekend ook in de toekomst gekeken. Het programma van het jubileumcongres start met inleidingen van vertegenwoordigers van enkele convenantpartijen (ministerie van SZW, VNO en FNV), alsmede een inleiding van de voorzitter van de SER, de heer Rinnooy Kan die Arbo-lessen trekt uit het verleden. Na de pauze laten deskundigen op medisch, arbeidshygiënisch en juridisch gebied hun licht schijnen op de asbestsituatie in Nederland. Thema van het congres is 10 jaar IAS: zorgvuldig, snel en laagdrempelig. Het thema sluit aan bij de in 2000 geformuleerde missie van het instituut de juridische lijdensweg van asbestslachtoffers op snelle en zorgvuldige wijze aan te pakken. In de loop der tijd is hieraan ook de doelstelling laagdrempelig toegevoegd. Op het congres zal het dus vooral ook gaan over de vraag of het IAS in de afgelopen 10 jaar zijn missie in de praktijk heeft waargemaakt. Hieronder enkele bouwstenen voor de discussie.

Snelle afhandeling 
Een snelle afhandeling van de aanvraag is het primaire doel. Het IAS is immers opgericht omdat de juridische procedures gemiddeld veel te lang duren en te belastend zijn voor de mesothelioomslachtoffers, die ernstig ziek zijn en meestal na de diagnose nog maar kort te leven hebben. De afwikkeling van de dossiers is in de loop van de jaren steeds sneller geworden en zit momenteel onvergelijkbaar ver onder de doorlooptijd van vergelijkbare juridische procedures. Een belangrijke push hierbij is de komst van de Voorschotregeling op 1 januari 2003. De advisering voor de TAS-regeling, die eerst het karakter heeft van een vangnetregeling vindt sinds 2003 in plaats van na afloop vooraf aan het bemiddelingsonderzoek plaats. Ontving in de beginjaren van het IAS slechts 10% van de slachtoffers bij leven een tegemoetkoming, hierna loopt dit percentage op tot 90%.

Zorgvuldige afhandeling 
Zorgvuldigheid is een tweede doelstelling. Is het geboekte onderzoeksresultaat betrouwbaar? Worden niet ten onrechte schadevergoedingen betaald en tegemoetkomingen verstrekt? Teneinde dit doel te bereiken worden hoge eisen gesteld aan het medisch onderzoek en het onderzoek naar het arbeidsverleden. Hoewel de diagnose van de ziekte mesothelioom (long- en buikvlieskanker) zeker niet eenvoudig is wordt door inschakeling van topexperts van het Nederlands Mesotheliomen Panel en de longartsenwerkgroep Mesotheliomen de beoogde zorgvuldigheid gerealiseerd. De conclusies zijn onomstreden. Ondanks de inschakeling van TNO, TU Delft en Erasmus Universiteit Rotterdam en de aanwezigheid van een uitgebreide database over de asbestsituatie in Nederland ligt dat voor het onderzoek naar het arbeidsverleden ingewikkelder. De reconstructie van de arbeidssituatie 40 jaar geleden en de soms niet eenduidige jurisprudentie frustreren soms het onderzoek en leiden er bij deze dossiers toe dat partijen geen consensus bereiken over de aansprakelijkheidsvraag. Aanvullende wetgeving en normering van de aansprakelijkheid kunnen het bemiddelingsresultaat op een hoger niveau brengen.

Laagdrempelig
Tenslotte de eis van laagdrempeligheid. Allereerst door lage kosten voor het slachtoffer. Daarnaast dient het IAS goed bereikbaar te zijn voor de mesothelioomslachtoffers en ook procedures te hanteren die zo min mogelijk belastend zijn. Wat betreft de kosten is het steeds zo geweest dat de slachtoffers niets hebben behoeven te betalen voor de door het IAS verleende diensten, een groot goed. Ten aanzien van de bereikbaarheid: in de afgelopen jaren hebben de meeste slachtoffers die door mesothelioom getroffen zijn het IAS weten te vinden. In de loop der tijd is de intake steeds gebruiksvriendelijker geworden. Minder papperassen en de mogelijkheid tot huisbezoek. Het belevingsonderzoek dat bij iedere aanvrager wordt uitgevoerd laat zien dat de dienstverlening van het IAS zeer gewaardeerd wordt.

Al met al heeft het IAS op de punten snelheid, zorgvuldigheid en laagdrempeligheid in de afgelopen tien jaar een mooie score behaald in het licht van de situatie die voorafging aan het IAS. Via wetgeving en normering van de aansprakelijkheid is nog substantiële winst te behalen voor de mesothelioomslachtoffers in de komende 10 jaar.

Machiel van der Woude, directeur IAS
December 2009

* Voor meer informatie over het lustrumcongres kunt u contact opnemen met het IAS-secretariaat op tel: 0703499754 of email: secrias@ias.nl.

• 10 jaar IAS: zorgvuldig, snel en laagdrempelig Op dinsdag 26 januari 2010 bestaat het IAS 10 jaar. In de Raadzaal van de SER wordt dan teruggeblikt op deze periode en vanzelfsprekend ook naar de toekomst gekeken. Het thema van het lustrumcongres is: 10 jaar IAS: zorgvuldig, snel en laagdrempelig.

Het aantal asbestslachtoffers neemt toe
Tussen 1989 en 2006 is het aantal mannen en vrouwen dat jaarlijks de ziekte mesothelioom kreeg is toegenomen van 258 in 1989 naar 446 voor mannen in 2006 en van 46 in 1989 naar 82 voor vrouwen in 2006.
De gemiddelde leeftijd neemt toe
De gemiddelde leeftijd waarop de diagnose mesothelioom gesteld wordt is bij de mannen sinds 1989 gestegen. De vrouwen laten voor alle leeftijdsgroepen een stijging zien, hoewel deze stijging in de jongste groepen licht is.

Vooral uit de Randstad
Veel patiënten komen uit de Randstad (Zuid Holland en Noord Holland). Andere provincies waar de ziekte tussen 1989 en 2006 relatief veel voorkwam zijn: Noord-Brabant, Limburg, Gelderland, Overijssel, Utrecht en Zeeland. De figuur hieronder toont de aantallen van Zuid Holland, de provincie met het hoogste aantal mesothelioompatiënten. Zo is te zien dat in 2006 125 patiënten uit Zuid Holland kwamem, bijna 24% van het totaal aantal patiënten in dat jaar.

Overleving
De tijd die mesothelioompatiënten nog hebben nadat de diagnose is gesteld is o.a. afhankelijk van de grootte van de tumor, de conditie van de patiënt en de reactie op behandeling. Jongere patiënten leven gemiddeld langer dan oudere patiënten na diagnose. Bij de diagnose longvlies mesothelioom is de overleving in het algemeen langer dan bij de diagnose buikvlies mesothelioom. De figuur hieronder laat zien dat ca. 26 procent van de longvlies-mesothelioompatiënten binnen drie maanden overlijdt, terwijl bijna 13 procent na diagnose nog 25 maanden of langer leeft.


Nederland op 2de plaats wereldwijd
Bij een Europese en wereldwijde vergelijking van mesothelioomsterfgevallen valt op dat Nederland op de tweede plaats staat na Groot Brittannië. Lage aantallen worden in Europa gezien in Polen en Litouwen en buiten Europa in Brazilië en Ecuador volgens een studie van Nishikawa et al. uit 2008. Een voorbehoud dat hierbij gemaakt moet worden is dat de registratie-methodes van de landen die vergeleken worden, verschillen en niet altijd even betrouwbaar zijn.

Flinke stijging aanvragen
In 2008 heeft het IAS net als in 2007 flink meer aanvragen in behandeling genomen dan het jaar daarvoor (2008: 601; 2007: 503; 2006: 371). De invoering van de TNS-regeling op 1 december 2007 was de belangrijkste oorzaak van deze toename. Een deel kan echter ook verklaard worden door een algehele stijging van het aantal mensen met de ziekte mesothelioom. Sinds 2006 is er, volgens gegevens van het CBS, weer sprake van een toename in het aantal mensen dat jaarlijks aan deze ziekte overlijdt (2007:470; 2006: 463; 2005: 382), nadat dit aantal sinds 1999 stabiel was en rond de 400 per jaar lag. Na de grootschalige toepassing van blauw asbest in de oude industrie en scheepsbouw manifesteert zich in deze toename het brede gebruik van wit asbest in andere sectoren van onze economie, zoals de bouw. De vraag blijft wanneer een daling van het aantal slachtoffers zich zal inzetten. Mogelijk kan op basis van thans lopend onderzoek daar in het jaarverslag 2009 nadere duidelijkheid over worden verkregen.

Klanten zijn tevreden
Sinds 1 januari 2008 wordt een klanttevredenheidsonderzoek onder slachtoffers en nabestaanden gehouden snel na de afwikkeling van het dossier. Het is zeer belangrijk om te weten of men tevreden is over de dienstverlening. Is er voldoende aandacht besteed aan de aanvraag, hoe beoordeelde men de kwaliteit van de dienstverlening en de snelheid, etc. De antwoorden op deze vragen worden, zo ver nodig én mogelijk, vertaald in een verbeterde werkwijze. De resultaten van het onderzoek laten zien dat de dienstverlening van het IAS in 2008 door betrokken respondenten goed werd gewaardeerd. Die mening heeft ook mevrouw Busteros die voor dit verslag geïnterviewd werd: "een snelle en discrete procedure, zodat het je als slachtoffer allemaal niet teveel energie kost." Een belangrijk punt van aandacht blijft de informatievoorziening van de zijde van de longartsen over het IAS. Die schiet soms te kort, waardoor problemen kunnen ontstaan met betrekking tot de tegemoetkoming of schadevergoeding. Samen met de longartsenvereniging NVALT tracht het IAS deze situatie verder te verbeteren.

Ook de ministeries die verantwoordelijk zijn voor de TAS- en TNS-regeling zijn positief. Minister Cramer van VROM schreef aan de Tweede Kamer dat de uitvoering van de Regeling tegemoetkoming niet-loondienstgerelateerde slachtoffers van mesothelioom (TNS) goed verloopt en in een behoefte voorziet. In een interview in het jaarverslag complimenteert Minister Donner het IAS met haar voortrekkersrol, die ook in het buitenland als zodanig wordt herkend. Zijn ministerie van SZW stond aan de wieg van het IAS.

Onderzoek op medisch en juridisch terrein
In het najaar van 2008 is op initiatief van het IAS een uitgebreid medisch onderzoeksprogramma voorbereid en opgestart. Dit programma omvat de ontwikkeling van een monitor mesotheliomen op basis van cijfers uit landelijke databanken (CBS, NKR), uitgevoerd door het IKR en het breed opgezette Medisch Onderzoeksprogramma IAS (MOPI) waarin de relatie tussen asbest en kanker nader wordt onderzocht. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door het Julius Center van de Universiteit Utrecht. Prof. Moons, verbonden aan het Julius Center, schetst in het Jaarverslag de kernpunten van MOPI. Dit onder de kop "Kijken of de diagnostiek van mesothelioom scherper kan." Naast deze invalshoek besteedt het Julius Center ook aandacht aan de relatie asbest en longkanker. De verwachting is dat tijdens het jubileumcongres van het IAS de eerste resultaten van dit onderzoek worden gepresenteerd.

In 2008 werd in opdracht van het IAS ook op juridisch gebied onderzoek uitgevoerd. Een commissie bestaande uit de hoogleraren Hijma, Hartlief en Snijders verrichtte onderzoek om te komen tot richtlijnen inzake verjaring en stelplicht/bewijslast, in aanvulling op het bestaande juridische kader. Dit teneinde de bemiddeling van het IAS nog sneller en effectiever te laten verlopen. De voorzitter van de commissie, professor Hijma, licht toe dat het mogelijk is om scherpe normen te ontwikkelen voor de verjaringsproblematiek. Voor het hoofdstuk stelplicht en bewijslast is dat niet goed mogelijk. Daarvoor verschillen de feiten en omstandigheden te veel van elkaar. Helaas. Maar beter een half ei dan een lege dop. De verwachting is dat het advies van de Commissie Hijma medio juni 2009 zal worden gepubliceerd.

Simone Aarendonk 
Beleidsmedewerker IAS
Mei 2009

• Download IAS jaarverslag 2008

De aandacht voor inactieve asbestslachtoffers in Frankrijk
Net als in andere geïndustrialiseerde landen kent Frankrijk een groot aantal asbestslachtoffers. Wanneer deze slachtoffers ziek worden tijdens hun actieve beroepsloopbaan kunnen ze gebruik maken van de voorzieningen die het algemene verzekeringsstelsel biedt. Zodra een werknemer inactief wordt (werkloos of pensioen) kan hij geen gebruik meer maken van deze voorzieningen. Deze situatie is onbevredigend omdat de eerder opgelopen asbestziekte zich vaak pas tijdens het pensioen manifesteert. Door het ontbreken van financiële voorzieningen ontbreekt ook de aandacht voor werkgerelateerde gezondheidsproblemen van inactieven. Tegen deze achtergrond hebben het Nationale Instituut voor Medisch Onderzoek (Inserm) en het Nationale Instituut voor Toezicht op de Volksgezondheid (InVS) in 2004 een programma ontwikkeld dat moet voorzien in deze lacune.

Onderzoek naar werknemers en zelfstandige zelfstandige vaklieden
Op basis van het ontwikkelde programma werden tussen 2005 en 2007 twee pilot-studies uitgevoerd bij een cohort zelfstandige vaklieden (Espri)* en bij een cohort werknemers (Spirale).** De populatie betrof in totaal een derde van de Franse bevolking. De Espri-studie werd in september 2005 gelanceerd met een grote regionale en nationale publiciteitscampagne. 2334 vaklieden (88% mannen) uit de streken Aquitaine, Limousin en Poitou-Charentes die in 2004 met pensioen waren gegaan kregen een vragenlijst toegezonden. Vragen werden gesteld over hun arbeidsverleden en mogelijke asbestblootstellingsoorzaken. Vaklieden die op basis van hun respons als risicogroep werden beoordeeld kregen aanvullend medisch labonderzoek aangeboden. In april 2006 startte het Spirale programma vanuit 13 centra voor medisch onderzoek Ziekteverzekering (CES) verspreid over het gehele land. In een periode van 7 maanden werden 50.622 vragenlijsten gestuurd aan oud-werknemers. In een eerste analyse werden de mensen geselecteerd die mogelijk aan asbest waren blootgesteld. Zij kregen een uitnodiging naar een CES-centrum te komen voor nader onderzoek naar de mate van asbestblootstelling. Mensen bij wie matige tot zware asbestblootstelling werd geconstateerd kregen de mogelijkheid om aan een medisch toezichts- en begeleidingsprogramma deel te nemen.

Resultaten
De respons was respectievelijk 67% bij de zelfstandigen (n=1567: na 1 herinnering) en 24% bij de oud-werknemers (n=12002: zonder herinnering). Zware asbestblootstellingsniveaus werden gevonden bij mensen uit de bouw, scheepsbouw, metaalproductie en bij automonteurs. Ca. de helft van de zelfstandige vaklieden en een kwart van de oud-werknemers hebben via hun werk asbestcontact gehad, vaak langdurig. Bij een kwart van de 313 vaklieden die een ct-scan hadden laten maken werden asbestgerelateerde afwijkingen gevonden, voornamelijk pleurale plaques. Van de 3715 oud-werknemers die aangemerkt waren als mogelijk blootgesteld aan asbest en naar de CES-centra zijn gekomen, is bij 2728 personen (73,4%) daadwerkelijk vastgesteld dat zij aan asbest blootgesteld zijn geweest, en is bij 1741 personen een matig tot sterk niveau van blootstelling vastgesteld, waardoor zij in aanmerking kwamen voor deelname aan het medisch toezichts- en begeleidingsprogramma (47,1% van het aantal opgespoorde werknemers en 64,2% van alle werknemers bij wie asbestblootstelling vastgesteld was).

Conclusie
Espri en Spirale zijn unieke, omvangrijke pilotstudies die individuele medische controle en begeleiding combineren met epidemiologisch toezicht op bevolkingsniveau. Op basis van de resultaten van de pilotstudies raden Inserm en InVS aan beide programma’s structureel landelijk in te voeren. Het zou elk jaar gaan om ca. 250.000 werknemers en 17.000 vaklieden die met pensioen gaan. Een schatting die gebaseerd is op de percentages in de proefperiode van Spirale gaat er vanuit dat uitbreiding tot heel Frankrijk ongeveer 20 000 zorgvragenden in de CES-centra zou opleveren en bijna 6500 aanvragen voor reguliere individuele medische controle en begeleiding.

Hoewel de Franse situatie voor wat betreft het sociale zekerheidsstelsel en de regelingen ten behoeve van asbestslachtoffers sterk verschilt van de Nederlandse situatie lijkt bovengenoemd programma zeer interessant te zijn voor ons land. Naast de al beschikbare informatie zou een onderzoek als het onderhavige in Nederland veel additionele epidemiologische kennis kunnen genereren. Voor wat betreft het medische deel is nader onderzoek gewenst naar de positieve effecten hiervan voor betreffende populaties. Daarnaast zou ook het ethisch aspect in beschouwing genomen dienen te worden.

Simone Aarendonk - Beleidsmedewerker IAS
Januari 2009
(Met dank aan SVB voor vertaling Frans-Nederlands)

* Espri (épidemiologie et surveillance des professions indépendantes) (2007). Programme de surveillance post-professionnelle des artisans ayant été exposés à l’amiante (Espri). Rapport intermédiaire de la phase pilote Période septembre 2005 – février 2007. Juin 2007. Invs en Rsi.
** Spirale (surveillance post-professionnelle des travailleurs exposés) (2008). Rapport résumé de la phase pilote. Juillet 2008. Inserm.

Ilse Maas, senior beleidsmedewerker bij het Ministerie van VROM, was in 2007 projectleider voor de zogenoemde TNS-regeling, de nieuwe regeling voor een financiële tegemoetkoming aan mesothelioomslachtoffers zonder loondienstverband. Zij schrijft over de totstandkoming.
Op 10 november 2006 besloot het kabinet ook mensen die mesothelioom hebben gekregen door asbestblootstelling in bijvoorbeeld het milieu een financiële tegemoetkoming te willen geven. Een gewenste beslissing, waaraan een drietal uitgangspunten ten grondslag lag. En die in een jaar tijd, via de nodige procedures en het uitwerken van criteria, tot uitvoering is gebracht.

Drie belangrijke uitgangspunten bij de beslissing

Met het oog op zowel het belang van de slachtoffers als een verantwoorde besteding van overheidsgelden, was een efficiënte uitvoering een eerste uitgangspunt. Dat betekende dat zo veel mogelijk moest worden aangesloten bij de al bestaande TAS-regeling (voor slachtoffers bij wie de ziekte is terug te voeren op asbestblootstelling in een loondienstverband). Er is gekozen voor dezelfde uitvoerders: de Sociale Verzekeringsbank (SVB) als beslisser en het Instituut Asbestslachtoffers (IAS) als ingang voor de slachtoffers. Verder sluit onder andere de hoogte van het bedrag aan bij de TAS.

Een tweede uitgangspunt was dat de overheid met deze regeling niet de verantwoordelijkheid naar zich toetrekt die bij een ander hoort. De tegemoetkoming is geen vervanging voor een schadevergoeding door een aansprakelijke partij. Elke aanvrager verleent de SVB een volmacht om het verstrekte bedrag waar mogelijk te verhalen.

Tot slot was het niet de bedoeling de deur open te zetten voor overheidsvoorzieningen voor andere gevallen van schade via het milieu. De kabinetsbeslissing is beperkt tot het bijzondere geval van mesothelioom: een ziekte die 1-op-1 aan asbest is gerelateerd en die een snel verloop kent, waardoor slachtoffers de uitkomst van een civiele rechtszaak vaak niet meer meemaken.

Drie belangrijke elementen bij de totstandkoming:
procedures, criteria en uitvoering

In de eerste plaats moesten procedures worden doorlopen. Een (nieuwe) bevoegdheid van een minister heeft een wettelijke basis nodig; die moest hier voor de minister van VROM nog worden gecreëerd. Gelukkig maakte het nieuwe kabinet de gewenste constructie van uitvoering door de SVB in opdracht van VROM mogelijk; de regeling kon daarna in een stroomversnelling worden gebracht. De vervolgstappen, waaronder een uitvoeringstoets door de SVB, zijn met extra spoed genomen.

Een tweede element was het opstellen van criteria voor wie in aanmerking komt. Deze komen neer op 1) dat nog niet via een andere weg een tegemoetkoming voor het leed mag zijn ontvangen en 2) dat het slachtoffer een band met Nederland moet hebben. Het eerste betekent: geen recht op de TAS, geen schadevergoeding door een aansprakelijke partij, geen bedrag op grond van een (overheids)voorziening in het buitenland. Het tweede criterium zou idealiter de slachtoffers onderscheiden die ziek zijn geworden door asbestblootstelling in Nederland. Aangezien dat nooit exact is vast te stellen, is gekozen voor voorwaarden waaronder het aannemelijk is dat de blootstelling (in elk geval ook) in Nederland heeft plaatsgevonden. Wanneer een slachtoffer minimaal tien jaar aaneengesloten in Nederland heeft gewoond, wordt dat voldoende geacht om de maatschappelijke verantwoordelijkheid te willen nemen.

Gezien de tijd die was gemoeid met het uitwerken van de regeling, is gekozen voor een overgangsperiode vanaf het moment van het principebesluit van het kabinet. Voor slachtoffers die sinds die datum al zijn overleden kunnen hun nabestaanden een aanvraag indienen. Mogelijk hebben er nabestaanden op een uitgebreidere “terugwerkende kracht” gehoopt. Dat is altijd een lastig punt: wanneer je besluit iets voor de toekomst te verbeteren, in hoeverre ga je dat dan voor het verleden rechtbreien? Aangezien de tegemoetkoming in beginsel is bedoeld voor het slachtoffer zelf, is de huidige keuze gemaakt.
De Asbestslachtoffers Vereniging Nederland en het Comité Asbestslachtoffers zijn geconsulteerd en waren te spreken over de uitwerking van de regeling.

Last but not least: een goede regeling valt of staat bij een goede uitvoering. Daarom zijn de SVB en het IAS vanaf het eerste begin betrokken. Met hun ervaring bij de uitvoering van de TAS-regeling hebben zij in korte tijd alle werkprocessen in orde gemaakt. Met het commitment van hun bestuurders is daar de afgelopen maanden extra prioriteit aan gegeven, waardoor het met ingang van deze maand zover is. Álle mensen met mesothelioom kunnen bij het IAS terecht voor het aanvragen van een tegemoetkoming op grond van een van de twee overheidsregelingen. Hoewel de slachtoffers hun gezondheid hiermee niet terugkrijgen, geeft dit naar verwachting een welkome blijk van maatschappelijke betrokkenheid bij hun leed.

Ilse Maas, december 2007

Duitsland kent een lange traditie van regelingen van compensatie van asbestgerelateerde ziektes. In 1943 kwam longkanker door asbest in Duitsland al op de lijst van beroepsziekten te staan. Observaties van gevallen van de toen nog zeldzame longkanker in de asbesttextielindustrie bij relatief jeugdige patiënten met asbestose (als beroepsziekte reeds erkend in 1936) lagen hieraan te grondslag, ondersteund door dierexperimenteel onderzoek (Nordmann 1942). Deze regelgeving midden in de Tweede Wereldoorlog past in de Nationaal Socialistische reinheidscultuur waarin ook antirook campagnes werd gevoerd. Mesothelioom kwam in 1977 op de Duitse lijst van beroepsziekten te staan; larynxcarcinoom in 1997.

Compensatie van Berufskrankheiten

Asbestgerelateerde ziektes vallen onder het regiem van de ‘Berufskrankheitverordnungen’, een verplichte verzekering tegen beroepsziekten en bedrijfsongevallen. Hierbij wordt de premie geheel door de werkgever betaald. De directe werkgeversaansprakelijkheid is bij deze regeling uitgesloten, behalve in gevallen waarbij sprake is van grove schuld of nalatigheid. Hierdoor is onderzoek naar oorzaken van beroepsziekten in Duitsland een minder beladen onderwerp dan in Nederland waar altijd de dreiging van een forse claim rond de zaak zweeft en onderzoek wordt gefrustreerd. De uitvoering van de regelingen berust bij de Berufsgenossenschaften, vergelijkbaar met de vroegere Nederlandse bedrijfsverenigingen. Loonderving, ziektekosten en directe kosten worden in geval van beroepsziekten vergoed; in de vergoeding zit geen smartengeld-component. Voor asbestgerelateerde ziektes wordt hetzelfde compensatie systeem gehanteerd als voor andere beroepsziekten.

Individuele gevalsbeoordeling

Bij de beoordeling van gevallen van beroepsziekten (‘Begutachtung’) wordt gebruik gemaakt van criteriadocumenten die voor iedere beroepsziekte zijn opgesteld (zie http://arbmed.med.uni-rostock.de/bkvo/bekvo.htm#Liste). Hierbij worden verschillende stappen doorgelopen met een medische beoordeling en een arbeidshygiënisch-technische recherche. Bij de medische beoordeling gaat het om het vaststellen van een heldere diagnose. Bij mesothelioom bijvoorbeeld wordt het Duitse mesothelioom panel ingeschakeld (Diagnosesicherung). Parallel aan de medische beoordeling vindt een arbeidshygiënisch onderzoek plaats. In dit kader wordt precies het arbeidsverleden in kaart gebracht en een schatting gemaakt van het aantal asbestvezeljaren. Hierbij kan worden teruggevallen op de grote historische database met blootstellingmetingen in allerlei bedrijven. De resultaten van de beoordeling worden vastgelegd in een rapport (‘Begründung’), waarna door een commissie vanuit de Berufsgenossenschaft een beslissing over de erkenning wordt genomen.

Longkanker door asbest en roken?

Het proportionele risicomodel wordt in Duitsland niet gehanteerd. Hier wordt gebruik gemaakt van een simpeler internationaal protocol, de zogenaamde Helsinki Criteria (Henderson et al 1997) die veel eenvoudiger te hanteren zijn. Indien sprake is van een verdubbeling van het risico op longkanker (na 20 zogenaamde vezeljaren asbestblootstelling), ongeacht de rookgewoontes, wordt van een beroepsziekte gesproken. Het leerstuk van de proportionele aansprakelijkheid wordt in Duitsland als ‘Kausalitätsakrobatiek’ bestempeld vanwege de onzekerheden die bestaan bij het retrospectief schatten van vezeljaren en rookgewoontes, zeker in het kader van een aansprakelijkheidsprocedure.

Onderzoek naar vroege opsporing van longkanker bij asbestwerkers

De Berufsgenossenschaften zijn méér dan een uitkeringsinstantie. Er worden inspecties uitgevoerd en metingen gedaan in bedrijven of bedrijfstakken met een verhoogd risico op beroepsziekten. Ook wordt onderzoek gedaan naar preventiemogelijkheden. Op het terrein van asbestgerelateerde ziektes wordt momenteel een studie uitgevoerd naar de effectiviteit van screening op longkanker bij een hoog-risico groep. Er wordt gebruik gemaakt van waarbij 5000 ex-asbestwerkers jaarlijks door middel van een spirale CT-scan gescreend worden (Hagemeyer et al 2006).

Het bijzondere van de Duitse systeem rond beroepsziekten is dat onderzoek, compensatie en preventie centraal aangestuurd worden: ‘Alles aus einer Hand’.

Meer over asbestgerelateerde ziektes in Duitsland:

http://www.aplusa-online.de/cipp/md_aplusa/custom/pub/content,lang,1/oid,5636/ticket,g_u_e_s_t/~/Thema_des_Monats_Asbest.html

Literatuur:

Nordmann M, Sorge A. Lungenkrebs durch Asbestaub im Tierversuch. Z Krebsforsch 1941; 51: 168–182.

Henderson DW, Rantanen J et al. Asbestos, asbestosis, and cancer: the Helsinki criteria for diagnosis and attrbution. Consensus report. Scand J Work Environ Health 1997; 23:311-6

Hagemeyer O, Otten H, Kraus T. Asbestos consumption, asbestos exposure and asbestos-related occupational diseases in Germany. Int Arch Occup Environ Health 2006

Een mogelijke verklaring: de relatie met het beroep wordt niet gelegd

De asbestziekte mesothelioom komt vooral voor bij mensen die intensief aan asbest zijn blootgesteld in hun werk. Dat gebeurde in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw in typische mannenberoepen als loodgieter, elektricien, verwarmingsmonteur, sloper, timmerman, pijpfitter e.d. Er is echter geen drempelwaarde bekend voor mesothelioom. Het kan dus ook voorkomen bij mensen die niet direct met asbest hebben gewerkt, maar bijvoorbeeld wel langdurig in een omgeving zijn geweest waar asbest was of waar veel met asbest werd gewerkt. Een bekende, benoemde groep is de huisgenoten, meestal partners of kinderen van (ex-)asbestwerkers. Deze groep komt sinds 2003 in aanmerking voor een uitkering via de regeling TAS. Ook in de beroepssfeer kan echter sprake zijn geweest van indirecte blootstelling aan asbest. Te denken valt bijvoorbeeld aan mensen die administratief werk deden in de omgeving van werkplaatsen waar met asbest werd gewerkt. Mogelijk is hier sprake van vrouwen, die door hun werksituatie getroffen zijn door maligne mesothelioom. De directe link met asbest zal door de slachtoffers en andere betrokkenen (waaronder de longarts) meestal niet worden gelegd, waardoor aanmelding bij het IAS niet voor de hand ligt. Een internationale vergelijking biedt op het eerste gezicht geen inzicht in de omvang van deze groep. In Frankrijk wordt 41,9% van de gevallen van mesothelioom bij vrouwen geweten aan beroepsmatige blootstelling, in het Verenigd Koninkrijk 6%. De reden voor het grote verschil tussen deze twee landen is onduidelijk (2). De vraag is dus of , en zo ja, hoe vaak in Nederland bij vrouwen met mesothelioom de relatie met beroepsmatige blootstelling aan asbest wordt gemist.

Hoe betrouwbaar zijn de cijfers die de twee landelijke kankerregistraties (NKR en CBS) registreren? De diagnose mesothelioom is namelijk zeer moeilijk te stellen en heeft overlap met andere aandoeningen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de mensen met peritoneum mesothelioom (buikvlieskanker). Bij ongeveer 5% van de mensen met mesothelioom is de kanker gelocaliseerd in het buikvlies (peritoneum mesothelioom). Bij deze groep is het aandeel vrouwen hoger dan bij de groep mensen met longvlieskanker (pleuraal mesothelioom). Peritoneum mesothelioom is voor artsen een lastige diagnose omdat moeilijk te bepalen is of er sprake is van een tumor met oorsprong in het buikvlies of van uitzaaiingen van andere vormen van kanker, vooral eierstok- of baarmoederhalskanker. Misdiagnose zou dus een mogelijke verklaring kunnen zijn waarom deze diagnose zo weinig wordt gesteld (3). Zit hier wellicht een verborgen groep vrouwelijke asbestslachtoffers die niet geregistreerd wordt?

Het IAS zou graag een antwoord op deze vragen krijgen. Indien u hieraan een bijdrage wil leveren kunt u contact op nemen met ondergetekende. Simone Aarendonk, juni 2007 Beleidsmedewerker Instituut Asbestslachtoffers Tel: 0703499581 Email: s.aarendonk@ser.nl

• Meer